İngiliz klinik psikolog Paul Gilbert, bilişsel davranışçı terapiyle çalıştığı yıllarda danışanlarından sık sık aynı cümleyi duyduğunu anlatır: “Mantıken biliyorum ama öyle hissetmiyorum.” Düşüncelerini yeniden değerlendirebilen ama yine de rahatlayamayan bu kişilerin çoğunda yoğun bir utanç ve öz eleştiri vardı. CFT bu gözlemden doğdu; evrimsel psikoloji, bağlanma kuramı, nörobilim ve Budist gelenekten beslenerek gelişti.
Suç bizim değil
İnsan beyni milyonlarca yıl boyunca tehlikeyi hızla fark edecek şekilde evrimleşti. Buna geçmişi düşünme, geleceği hayal etme ve kendimizi değerlendirme becerisi de eklenince ortaya “zor” bir beyin çıktı. Bir hata için saatlerce kendimizi yiyip bitirebiliyor, hiç yaşanmamış bir senaryodan korkabiliyoruz.
CFT'ye göre bu bir karakter kusuru değil, beynimizin nasıl kurulduğuyla ilgili. Beynimizi de bizi biçimlendiren koşulları da biz seçmedik, yani bunlar bizim suçumuz değil. Ama bundan sonra ne yapacağımız bizim elimizde.
Üç duygu sistemi
CFT, duyguları birbiriyle etkileşen üç sistem üzerinden anlatır.
- Tehdit sistemi
- Bizi korumak için vardır. Tehlikeyi hızla fark eder; kaygı, öfke ve tiksinti buradan gelir.
- Dürtü sistemi
- Bizi hedeflere, başarıya ve ödüllere yöneltir. İstek, heyecan ve “daha fazlası” hissi bu sistemin işidir.
- Yatıştırma sistemi
- Güvende ve bağlı hissettiğimizde devreye girer. Sakinleşmemizi, dinlenmemizi ve başkalarıyla bağ kurmamızı sağlar.
Pek çok insanda tehdit sistemi neredeyse sürekli alarm hâlindedir, yatıştırma sistemi ise yeterince çalıştırılmamıştır. Terapinin önemli bir kısmı bu dengeyi yeniden kurmakla ilgilidir.
Şefkat, yumuşaklık değil
Gilbert şefkati, kendimizde ve başkalarında acıyı fark etmek ve onu hafifletmeye kararlı olmak diye tanımlar. Bu tanımda tatlı bir yumuşaklıktan çok cesaret vardır. Zor olana bakabilmek ve bir şey yapabilmek gerekir.
Şefkat üç yönde akar: başkalarına gösterdiğimiz, başkalarından aldığımız ve kendimize gösterdiğimiz. İlki çoğumuza kolay gelir. Diğer ikisi ise şaşırtıcı derecede zor, hatta korkutucu olabilir. “Kendime iyi davranırsam gevşerim” ya da “Yardım kabul edersem zayıf görünürüm” gibi inançlar bunun tanıdık örnekleri. CFT bu şefkat korkularını da çalışmanın bir parçası sayar. Türkiye'de şefkatin nasıl algılandığı ve şefkat korkuları, benim de üzerinde çalıştığım konular arasında.
Seanslarda neler yapıyoruz?
CFT'de konuşmanın yanında bedenle ve imgelemle de çalışırız. Yavaş ve ritmik bir nefesle bedeni sakinleştirmek, bilge, güçlü ve sıcak bir “şefkatli benlik” imgelemek ya da iç eleştirmenin sesine şefkatli bir yerden cevap veren bir mektup yazmak bu çalışmalara örnek.
Amaç iç eleştirmeni susturmak değil. Onun neden bu kadar sert konuştuğunu anlamak ve yanına daha destekleyici bir ses eklemek.
Araştırmalar
CFT görece genç bir yaklaşım ve araştırmaları hızla artıyor. Klinik gruplarda yapılmış 15 randomize çalışmayı bir araya getiren bir meta-analiz, CFT'nin bekleme listesine kıyasla öz şefkati artırdığını ve depresyonu azalttığını buldu; etkiler küçük ile orta büyüklükteydi (Millard ve ark., 2023). Diğer aktif terapilerle karşılaştırmalarda ise sonuçlar henüz net değil. Daha fazla ve daha iyi tasarlanmış çalışmaya ihtiyaç var.
ACT ile birlikte
Klinik çalışmalarımda CFT'yi çoğunlukla ACT ile birlikte kullanıyorum. ACT zor deneyimlere yer açmayı öğretirken, CFT bunu sıcak ve nazik bir tutumla yapabilmeyi destekliyor. Doktora tezimde de bu birleşimi, yaygın anksiyete ve depresyonda tekrarlayıcı olumsuz düşünme üzerinde inceledim.
Okumak isteyenler için
CFT'yi merak eden meslektaşlarıma Russell L. Kolts'un CFT'yi Kolay Öğrenmek (Litera, 2023) kitabını öneririm; Türkçe baskısının çeviri editörlüğünü ben üstlendim.